De klant is een AI-agent. En wie is aansprakelijk?

De grote kaartnetwerken hebben de banken van continentaal Europa in minder dan een jaar aangesloten op betalingen door AI-agenten. Wat er gebeurt als de agent op basis van een volkomen correcte opdracht het verkeerde koopt, heeft nog niemand besloten.

Op 2 maart van dit jaar kocht in Madrid een stuk pure software voor het eerst iets binnen een gereguleerd Europees bankenkader.

Banco Santander en Mastercard maakten bekend dat een AI-agent een betaling van begin tot eind had afgewikkeld – over de live betaalinfrastructuur van de bank. De transactie was klein en gecontroleerd. Het persbericht was voorzichtig geformuleerd. Het ging niet om de aankoop. Het ging erom dat de rail onder echte omstandigheden had gewerkt.

Daarna ging het snel. In juni liet Mastercard de markt weten dat al zijn kaartuitgevende banken in Europa op netwerkniveau waren vrijgegeven voor Agent Pay en dat banken over het hele continent gecontroleerde maar echte agentische transacties met passkey-authenticatie hadden uitgevoerd. De gepubliceerde lijst liep van Santander en UniCredit tot Deutsche Bank, DZ Bank en N26. In juli kondigde Visa op zijn betaalforum in Parijs aan dat AI-agenten inmiddels winkelen bij onafhankelijke handelaren – lastminute.com, Frasers, Cleverbridge, BrickDepot – namens kaarthouders van meer dan 30 Europese uitgevers, waaronder Commerzbank, comdirect, Deutsche Kreditbank en S-Payment, het betaalbedrijf van de Sparkassen-Finanzgruppe, de groep van Duitse spaarbanken.

Lees de twee lijsten samen en er wordt iets zichtbaar dat de afzonderlijke berichten verhullen. Duitslands private banken, zijn coöperatieve sector en zijn spaarbanken – de drie pijlers van het Duitse bankwezen – hebben binnen een paar maanden allemaal een agent laten betalen. De leidingen zijn gelegd.

Wat niet af is, is al het andere. Er is geen vaststaand antwoord op de vraag wie het verlies draagt als een agent, handelend op een geldige opdracht en geauthenticeerd door zijn gebruiker, de verkeerde vlucht boekt. Er is geen standpunt van de toezichthouder over de vraag of één passkey-bevestiging een aankoop kan dekken waarvan de agent bedrag en handelaar pas later bepaalt. Europa’s nieuwe regelboek voor het betalingsverkeer, na jaren onderhandelen overeengekomen, werd afgerond voordat ook maar één agent op een live Europese rail had betaald. En het eigen soevereine betaalsysteem van het continent, gebouwd om de afhankelijkheid van de Amerikaanse kaartnetwerken te verminderen, heeft tot nu toe bijna niets over agenten gezegd.

Die kloof tussen rail en regels is het echte verhaal van agentische betalingen – zoals de sector betalingen door agenten noemt – in Europa. Ze zal meer bepalen over het komende decennium van de handel dan welk protocol ook.

Bewust op de oude rails gebouwd

Het loont om te begrijpen wat de netwerken werkelijk hebben uitgeleverd, want de ontwerpkeuze verklaart de gevolgen.

Noch Visa noch Mastercard heeft een nieuw betaalsysteem voor agenten gebouwd. Ze hebben het kaartmodel uitgebreid. In de versie van Visa authenticeert de consument zich één keer met een Visa Payment Passkey die aan een concrete opdracht is gekoppeld; de agent handelt vervolgens binnen de door de consument gestelde parameters en betaalt met een getokeniseerde kaart. Aan de kant van de handelaar zorgen een Trusted Agent Protocol en een Agent Directory, uitgevoerd via infrastructuuraanbieders als Cloudflare en Akamai, ervoor dat een website een geverifieerde agent herkent en kan onderscheiden van niet-geverifieerd botverkeer – zonder de checkout te verbouwen. Mastercards Agent Pay berust op hetzelfde principe: de consument autoriseert een agent met inloggegevens die hij al vertrouwt, en het netwerk draagt de transactie.

Mathieu Altwegg, hoofd producten van Visa voor Europa, is open geweest over de logica erachter: het is dezelfde aanpak waarmee het bedrijf contactloos betalen heeft opgeschaald. Dat is de beslissende aanwijzing. Contactloos heeft geen nieuw aansprakelijkheidsregime uitgevonden. Het heeft het kaartregime geërfd en een paar parameters aangepast – bedraglimieten, cumulatieve limieten, de vraag wanneer een pincode nodig is. Agentic commerce wordt op dezelfde manier gebouwd: tokens hergebruiken, authenticatie hergebruiken, de geschillenregels van het netwerk hergebruiken – en de parameters veranderen.

 

Daar zit echte wijsheid in. Het kaartmodel brengt chargebacks, regels voor fraudeaansprakelijkheid en vier decennia geschillenpraktijk met zich mee. Een consument wiens agent door een nephandelaar wordt opgelicht, is ongeveer net zo goed beschermd als een consument vandaag. Advocatenkantoor Osborne Clarke beschrijft agentische betalingen niet als een eigen reguleringsregime, maar als een nieuw bedrijfsmodel – een dat in de praktijk zal toetsen of de bestaande mechanismen van toestemming, sterke authenticatie, fraudebeheersing en aansprakelijkheid werkelijk standhouden. Dat is precies raak, en precies dat is het probleem. Die mechanismen zijn ontworpen rond een mens die kiest, een mens die initieert en een mens die bevestigt. Agenten breken die keten precies in het midden.

Geautoriseerd, maar fout

Het Europese betaalrecht verdeelt de wereld in twee categorieën. Een transactie is óf geautoriseerd – de betaler heeft ingestemd – óf niet. Is ze niet geautoriseerd, dan vergoedt de bank, met enge uitzonderingen. Is ze geautoriseerd, dan is ze van de consument, en elke claim richt zich tegen de handelaar.

Een agentische transactie is per ontwerp geautoriseerd. De gebruiker heeft een opdracht gegeven. De passkey heeft zijn identiteit bevestigd en aan die opdracht gekoppeld. De hele architectuur van het netwerk bestaat om de autorisatie eenduidig te maken. Dus als de agent de vlucht van 6.40 uur ’s ochtends boekt in plaats van die van 18.40 uur, de verkeerde maat bestelt of hetzelfde artikel twee keer omdat een pagina opnieuw is geladen, dan is de transactie niet ongeautoriseerd. Ze is geautoriseerd – en fout.

Het huidige kader heeft helemaal niets voor deze categorie. Chargebackregels gaan over het falen van de handelaar: niet geleverd, niet zoals beschreven, door de verkoper dubbel in rekening gebracht. Ze gaan niet over het falen van de agent, waarbij de handelaar alles goed deed en de software aan de kant van de koper niet. Het verlies moet ergens terechtkomen, en er zijn maar drie kandidaten: de gebruiker, de aanbieder van de agent of de kaartuitgevende bank.

Het Duitse burgerlijk recht maakt het er niet makkelijker op. Het Duitse Burgerlijk Wetboek kent vertegenwoordiging door een persoon; een softwareagent als vertegenwoordiger kent het niet. De rechtspraak behandelt verklaringen die een computersysteem automatisch genereert al lang als verklaringen van degene die het systeem inzet. Volgens die logica is de aankoop van de agent simpelweg de eigen wilsverklaring van de gebruiker – misschien per vergissing, maar de zijne. De wegen om een foutieve verklaring te vernietigen zijn smal, en ze zijn geschreven voor typefouten en verkeerd overgebrachte verklaringen, niet voor een model dat een voorkeur verkeerd heeft begrepen.

De Europese Unie had de kans om precies deze klasse problemen te regelen en liet die voorbijgaan: in 2025 trok de Commissie haar voorstel voor een AI-aansprakelijkheidsrichtlijn in. De herziene productaansprakelijkheidsrichtlijn, die software nu als product behandelt, zal gebrekkige agenten in sommige gevallen dekken. Maar een aankoop die een goed werkende agent slecht heeft uitgevoerd, is niet zomaar een productgebrek.

Wat Europa wél heeft afgerond, is zijn betaalpakket. Op 27 november 2025 bereikten het Europees Parlement en de Raad een voorlopig politiek akkoord over de derde richtlijn betaaldiensten (PSD3) en de verordening betaaldiensten (PSR) – vier maanden vóór de Santander-transactie. De definitieve compromisteksten werden op 23 april 2026 gepubliceerd. Ze scherpen de fraudeaansprakelijkheid aan: een betaaldienstverlener die geen adequate fraudepreventie inricht, is aansprakelijk voor de verliezen van zijn klanten, en er komt een nieuw recht op terugbetaling bij identiteitsfraude. Ze leggen uitgevers die sterke klantauthenticatie uitbesteden aan een technische dienstverlener bovendien echte governanceplichten op – due diligence vooraf, schriftelijke afspraken over reikwijdte en verantwoordelijkheden, onbeperkte toegangs- en auditrechten. Publicatie in het Publicatieblad werd in de zomer verwacht; kantoren waarschuwden dat het september kon worden. De verordening geldt dan 21 maanden na inwerkingtreding.

Reken het na. Het eerste regelboek van het agententijdperk wordt in 2028 van kracht, en het is geschreven voor een wereld waarin een mens elke betaling bevestigt. Afgaand op dit boek is de volgende herziening een decennium weg. Met andere woorden: de bedrijfsregels voor agentische betalingen in Europa worden eerst in het privaatrecht geschreven – in de regelboeken van de kaartschema’s, in de algemene voorwaarden van de banken, in de contracten van de agentplatformen – en pas later, als het al gebeurt, in het publiekrecht. Wie wil weten hoe aansprakelijkheid in 2027 werkelijk werkt, moet de scheme rules van Mastercard en Visa en de bijzondere voorwaarden van zijn bank lezen, niet het Publicatieblad.

Het mandaatprobleem

Onder de aansprakelijkheidsvraag ligt een technischere, en die moet de toezichthouder als eerste beantwoorden.

Sterke klantauthenticatie naar Europees recht vereist dat de authenticatie dynamisch is gekoppeld aan een bepaald bedrag en een bepaalde begunstigde. Dat is wat een passkey-bevestiging überhaupt betekenis geeft: je keurt deze betaling goed, aan deze handelaar, voor dit bedrag. Maar de hele zin van een agent is dat hij sommige van die dingen beslist nadat jij niet meer meekijkt. Krijgt de agent de opdracht de goedkoopste directe vlucht onder 300 euro te vinden, dan is de begunstigde op het moment van authenticatie onbekend, en het bedrag is een plafond, geen getal.

Er zijn maar twee uitwegen. De ene is op het moment van aankoop opnieuw authenticeren – dat is een checkout met extra stappen en doet het doel teniet. De andere is accepteren dat een agent onder een mandaat met grenzen opereert, wat nooit het model van een eenmalige kaartaankoop is geweest. Europa heeft wel degelijk mandaatachtige instrumenten – door de handelaar geïnitieerde transacties, incassomachtigingen, periodieke overschrijvingen – en het vroege antwoord van de sector is om die logica te lenen. In een proof of concept die Nuvei, Visa, Arvato Systems en het modemerk Kings and Priests in juli afrondden, kocht en betaalde de agent van een handelaar binnen de agent zelf, zonder overdracht naar een aparte checkout, gestuurd door vangrails die de koper had ingesteld: uitgavenlimieten en vrijgegeven categorieën. Visa’s eigen beschrijving van zijn programma zegt dat elke transactie is gekoppeld aan een geverifieerde gebruiker en diens uitdrukkelijke opdracht.

Of een opdracht met een plafond aan de dynamische koppeling voldoet, is een vraag die nog geen Europese toezichthouder publiekelijk heeft beantwoord. Tot dat gebeurt, rust elke agentbetaling in Europa op een interpretatie. En de uitbestedingsregels van het nieuwe pakket betekenen dat een agentplatform dat een deel van de authenticatie overneemt, in toezichtstermen de technische dienstverlener van de bank wordt – een partij die de uitgever moet kunnen doorlichten, contractueel binden, auditen en weer kwijtraken. Dat is geen app-storerelatie. Het is de relatie die een bank heeft met de leverancier van haar kernbanksysteem, en ze zal bepalen met welke agentbedrijven banken überhaupt bereid zijn te werken.

Vertrouwen volgt aansprakelijkheid

De consument wacht intussen op niets van dit alles. Een onderzoek van Product.ai in april wees uit dat slechts 14 procent van de consumenten een AI-agent vertrouwt om namens hen aankopen te doen; 86 procent controleert zijn aanbevelingen voordat ze kopen. Een analyse die verscheen vóór de Agentic Commerce & Payments Summit van deze maand in Stockholm – de eerste conferentie die volledig aan dit snijvlak is gewijd, en waarvan de verslaggeving haar beschrijft als het moment waarop het gesprek verschoof van haalbaarheid naar controle en aansprakelijkheid – zette de prognose van Juniper Research, volgens welke agentic commerce tegen 2030 een volume van 1,5 biljoen dollar bereikt, naast het volume dat vandaag werkelijk stroomt: zo’n 28.000 dollar per dag. Zelfs de veelgeciteerde transactiecijfers van het cryptonabije x402-protocol blijken bij nadere beschouwing vooral protocolsignalen te zijn, geen aankopen.

Aan de kant van de handelaren ziet het er heel anders uit. Een enquête onder handelaren in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland door msg for banking, waarvan het volledige rapport eind september verschijnt, trof meer dan 80 procent van de respondenten al bezig met agentische betalingen. Die divergentie – handelaren dringen naar voren, consumenten houden zich in – kennen we van elke betaalinnovatie van de afgelopen dertig jaar, en ze lost zich elke keer op dezelfde manier op. Consumenten leerden online winkelen niet te vertrouwen omdat de technologie beter werd. Ze leerden het omdat de kaartnetwerken achter elke aankoop een chargeback zetten en het verlies niet meer van hen was. Contactloos betalen brak door toen de aansprakelijkheidsverschuiving en de bedraglimiet een verloren kaart tot het probleem van iemand anders maakten.

De les laat zich veralgemenen: vertrouwen volgt aansprakelijkheid, niet andersom. De 14 procent wordt 60 procent op de dag dat een bank haar klanten schriftelijk vertelt wat er gebeurt als de agent zich vergist – en het antwoord luidt: ‘Niet jouw probleem.’ De eerste uitgever in Duitsland die zo’n agentgarantie biedt, doet geen liefdadigheid. Hij wint hoofdbankrelaties.

De identiteitslaag is pas half gebouwd

Visa’s Agent Directory lost een belangrijk probleem op: het vertelt een handelaar welke agent aanklopt. Maar dat is identiteit ten gunste van de verkoper. De koperskant van de relatie – welke agent handelt, onder wiens mandaat, met welke bevoegdheid en binnen welke grenzen – heeft geen vergelijkbare infrastructuur, en dat is de moeilijkere helft.

Banken kennen dit probleem al onder een andere naam. Know your customer is een reeks vragen: wie ben je, namens wie handel je en waartoe ben je bevoegd? Het zakelijke bankieren beantwoordt die vragen al eeuwen met volmachten, tekenbevoegdheden en bestedingslimieten, en elke zakelijke accountmanager in Duitsland houdt die stukken bij voor de bedrijven die hij beheert. Visa heeft gezegd dat zijn agentmodel wordt uitgebreid naar zakelijke en B2B-betalingen. Als dat gebeurt, komt de agent niet aan bij het particulierenloket. Hij komt aan bij de zakelijke balie, waar een mandaat al een document met een handtekening is – en waar het oudste product van de bank, de bevoegdheid om namens een ander te handelen, wordt wat de agent nodig heeft voordat hij ook maar één euro mag verplaatsen.

Dat is het stuk dat niemand nog heeft geleverd. Controleren of een agent een echte, geregistreerde agent is, is een vrijwel opgelost probleem. Controleren of deze agent voor dit bedrijf onder dit mandaat handelt, en of het mandaat deze handeling werkelijk dekt, is waar de volgende generatie infrastructuur – en de volgende generatie geschillen – zal leven.

De soevereiniteitsvraag

Dit alles gebeurt op Amerikaanse rails, en Europa heeft het gemerkt.

Wero, de wallet van het European Payments Initiative – een consortium van 16 banken en betaaldienstverleners met steun van het Eurosysteem – bestaat precies om de afhankelijkheid van het continent van Visa, Mastercard en de wallets van de techconcerns te verminderen. Zijn weg in 2026 was er een van bereik: acceptatie in e-commerce, een hubovereenkomst met de nationale systemen van de European Payments Alliance om ruim honderd miljoen gebruikers te verbinden, de toetreding van Raiffeisen Bank International en de toezegging van N26 om Wero in de tweede jaarhelft in Duitsland, Frankrijk en Nederland aan te bieden. De politieke druk om de afhankelijkheid van de Amerikaanse netwerken te verminderen nam begin 2026 toe, en de Europese Centrale Bank heeft een digitale euro tegen 2029 in het vooruitzicht gesteld.

Agenten komen in dit alles nauwelijks voor. De kaartnetwerken daarentegen hebben hun programma’s benoemd, hun banken opgesomd en hun protocollen uitgeleverd. Het heeft iets ironisch dat DZ Bank en S-Payment – de centrale instellingen van de coöperatieve sector en van de Sparkassen-Finanzgruppe, de twee groepen die het sterkst met een Europees betaalalternatief worden vereenzelvigd – hun allereerste agenttransacties op Mastercard en Visa hebben uitgevoerd.

De inzet van de soevereiniteitsvraag is deze keer hoger dan bij de kaart, en wel om een concrete reden. Een kaartrail verplaatst geld. Een agentrail verplaatst geld en definieert identiteit: welke agenten betrouwbaar zijn, onder welk mandaat, geverifieerd door wie. Als Europa de agentstandaard importeert zoals het de kaartstandaard importeerde, huurt het niet alleen de leiding. Het huurt het register – de lijst van wie namens wie mag handelen – en dat is een veel strategischere afhankelijkheid dan interchangevergoedingen.

Wat er nu komt

Drie voorspellingen, zo geformuleerd dat ze fout kunnen blijken.

Ten eerste: het bepalende geschil van agentic commerce in Europa wordt geen fraudezaak. Het wordt een geval van ‘geautoriseerd, maar fout’: een consument, een bank en een agentaanbieder die ruziën over een aankoop die elk systeem correct heeft geauthenticeerd. De rechter zal naar het mandaat grijpen – en vaststellen dat niemand er ooit een heeft opgeschreven.

Ten tweede: de algemene voorwaarden van de banken zullen de agentaansprakelijkheid jaren eerder definiëren dan de wetgever. De PSR geldt in 2028 zonder antwoord; de scheme rules en de bijzondere voorwaarden hebben er tegen 2027 een. Dat maakt de formulering van die documenten in de komende twaalf maanden tot een van de meer ingrijpende kwesties in de Europese financiële wereld – en buiten de betaalafdelingen leest bijna niemand ze ooit.

Ten derde: het mandaat wordt het product. Iemand moet het instrument uitgeven dat zegt dat deze agent voor deze persoon of dit bedrijf binnen deze grenzen mag handelen, en daarvoor instaan. Banken geven dat instrument – op papier – uit zolang er banken zijn. Of ze de digitale versie uitgeven of die aan de netwerken en de platformen overlaten, is de echte beslissing waar de sector voor staat. Duitslands drie bankpijlers, die de agent al hebben laten betalen, moeten die beslissing nu bewust nemen.

---

Bronnen en verder lezen

• Banco Santander / Mastercard: Santander and Mastercard complete Europe’s first live end-to-end payment executed by an AI agent, 2 maart 2026
• Mastercard Newsroom: Europe is Building the Foundations for Trusted Agentic Commerce, 2 juni 2026
• Visa: Visa and Banks Across Europe Reach the Next Phase of Agentic Commerce, 2 juli 2026
• Nuvei: Live proof of concept voor agentic commerce met Visa, Arvato Systems en Kings and Priests, 2 juli 2026
• Osborne Clarke: Agentic Payments: a new challenge for Europe’s payments ecosystem, maart 2026
• Norton Rose Fulbright: PSD3 and PSR: From provisional agreement to 2026 readiness, maart 2026
• Arthur Cox: PSD3 and PSR: Final compromise texts published, april 2026
• Freshfields: PSD3/PSR: What the EU’s new payments rules mean for your business, mei 2026
• Europees Parlement, Legislative Train: Payment services regulation
• The First Dedicated Agentic Commerce Summit Arrives as the Industry Figures Out Who Pays, september 2026
• msg for banking: Agentic Payments Readiness: DACH Report 2026
• Banking.Vision: Wero 2025/2026 – The European payment engine is picking up speed, juli 2026
• FXC Intelligence: Is Wero the answer to Europe’s payments sovereignty challenge?, april 2026